FJALA E N/KRYETARIT TË PD, LUÇIANO BOÇI NË TRYEZËN E ZHVILLUAR NË KUADËR TË REFORMËS TERRITORIALE
Të nderuar kryetarë të partive aleate, të nderuar pjesëmarrës. Jemi mbledhur sot në këtë tryezë për të shprehur qëndrimet tona dhe për të vendosur disa piketa themelore në punën e komisionit për një reformë shumë të rëndësishme, të riardhur për shqyrtim pas 10 vitesh, kohë e pakët kjo për reformën administrativo-territoriale. Kur flasim për këtë reformë, pavarësisht euforive absurde politike të mazhorancës, në opinion pranohet gjerësisht se sot nuk jemi duke kapërcyer në një stad të ri qeverisjes vendore pas ndonjë suksesi marramendës. Përkundrazi, këtu na ka sjellë dështimi real i pushtetit lokal. Apo të themi se jemi këtu në këtë proces për të arritur qëllime apo bërë përpjekje të reja të paeksploruara dhe të pasynuara më parë. PS, siç u vetëdeklarua, po përdor të njëjtat terma teknikë të 2015-ës, në formë sfidash si demografia, financat, shërbimet, kapacitetet, integrimi e të tjerë, por tani me një pamje të re, duke i ndërkallur ato brenda një projekti të brashtë politik me katër variante, të cilat faktikisht i lidh bashkë rikontrolli sa më absolut i votës politike. Ndërkohë që këto sfida në mënyrën e parashtrimit të tyre deformohen tërësisht, sepse, po, është e vërtetë, popullsia lëviz, por zgjidhja nuk është largimi i institucioneve nga zonat që po boshatisen. Ato zona kanë nevojë për më shumë praninë e shtetit dhe jo më pak praninë e tij.
Asimetria fiskale nuk zgjidhet duke bashkuar bashki, por duke reformuar formulën e transfertave dhe duke rritur autonominë fiskale. Hendeku në shërbime mes bashkive nuk vjen nga madhësia, por nga kapacitetet dhe nga financimi i dobët. Problemi nuk është numri i madh i bashkive, por mungesa e investimit në administratë dhe politizimi i saj. BE nuk kërkon bashki të mëdha në sipërfaqe dhe numër popullsie, aspak. BE kërkon administratë profesionale, planifikim dhe transparencë. Sa më e madhe bashkia, aq më i dobët kontrolli qytetar. Sa më larg institucioni, aq më pak llogaridhënie. Nuk ka model unik europian për këtë. Ka vende me konsolidim, po, por ka dhe vende me shumë njësi të vogla dhe shumë funksionale. Dhe identiteti në fund nuk është folklor, ai është burim legjitimiteti dhe kohezion social. Nuk ruhet me simbole, por ruhet me institucione që i përkasin komunitetit. Moraliteti i gjithë kësaj i ngjason asaj fabulës së atij inxhinieri, i cili pasi e ka rrënuar shtëpinë e vet, me dorën e vet, vjen menjëherë me katër projekte dhe kërkon duartrokitje. Thënë qartë, ne jemi këtu sepse duhet të korrigjojmë pasojat qeverisëse që sollën kalkulimet e votave politike të 2015-ës, të cilat kurdisën kufijtë e bashkive dhe që të korrigjojmë politizimin ekstrem dhe afunksionalitetin e pushtetit lokal në Shqipëri pas 2015-ës. Dhe ky dështim nuk lidhet vetëm me numrin e bashkive dhe arkitekturën. Ai lidhet së pari me filozofinë e reformës së 2015-ës dhe me keqqeverisjen.
Reforma e 2015-ës u ndërtua mbi interpretimin se centralizimi territorial administrativ do të sillte efiçencë dhe decentralizim të qeverisjes lokale. Një absurd epik ky që kërkonte të fshihte qëllimin e vërtetë që s’ka ndryshuar as edhe sot. Ky qëllim ishte dhe është varësia politike nga pushteti qendror i atij lokal. Dhe për ta shndërruar këtë të fundit në një magazinë votash dhe jo në një shërbyes të qytetarit. Për këtë arsye sot ne kemi më pak autonomi vendore, më pak shërbime për qytetarët, më pak llogaridhënie para zgjedhësve, më pak kompetenca dhe më shumë centralizim financiar dhe kompetencash, më shumë të punësuar fiktivë dhe më shumë abuzim dhe korrupsion. Por pasoja më e keqe e kësaj ndërhyrje ka qenë shpopullimi, sidomos i zonave rurale, ku një ndër shkaqet kryesore është dhe mungesa e shërbimeve bazë sociale, arsimore dhe shëndetësore. Kjo është si të pranosh faktin që në të vërtetë ne e kemi lahutën në UNESCO si vlerë, por kemi humbur rapsodin.
Kemi humbur njeriun. E humbja e rapsodit, e njeriut pas viteve e viteve rrezikon dhe humbjen e lahutës, traditës, thënë më saktë, humbjen e historisë, traditës dhe konstitucionit tonë shpirtëror. Të tjerat pas kësaj janë fjalë të bukura, janë tryeza interesante, por mund të quhen dhe reforma, si kjo që po tentohet. Prandaj, së pari, unë mendoj se sado e vështirë të duket, sfida kryesore jona është eliminimi i këtij shkaku thelbësor. Dhe ky eliminim për mendimin tim ka vetëm një mjet, një zgjidhje iniciuese, filluese: një hartë të re territoriale me më shumë bashki që konsideron çdo element mbi të cilën formësohet një territor, ekonomik, historik, shpirtëror, por nuk konsideron numrin e votave politike për partitë politike. Tek rritja e numrit ne nuk na çon thjesht konteksti politik i sotëm sipas narrativës që PD do më shumë bashki dhe PS do më pak bashki. Këtu na çon natyrshëm pyetja themelore e një reforme për pushtetin vendor: A jemi gati t’u japim bashkive pushtet real dhe qytetarëve shërbimin e duhur? Nëse po, dhe rritja e numrit është logjike dhe e nevojshme. Nëse jo, çdo modifikim me nivele apo pa nivele është iluzion institucional.
Nëse synimi është të vazhdohet me të njëjtën logjikë centralizuese dhe me nivel bashkish të mëdha, atëherë çdo rishikim territorial do të prodhonte të njëjtat probleme: më shumë burokraci, më shumë punësime pa funksion dhe më shumë pabarazi midis bashkive dhe më pak shërbime. Nëse përkundrazi, synimi është një decentralizim real, atëherë rritja e numrit të bashkive bëhet jo vetëm e arsyeshme, por edhe e domosdoshme. Bashki më të vogla, me kompetenca të qarta dhe burime të garantuara, janë të afta të planifikojnë zhvillimin lokal, të identifikojnë nevojat reale të komunitetit dhe të përdorin fondet publike në mënyrë më të drejtë dhe më efikase. Ato janë gjithashtu më të ekspozuara ndaj kontrollit qytetar dhe më pak të prirura ndaj fryrjes burokratike. Mësimi i reformës së 2015-ës është më se i qartë: zvogëlimi i numrit të bashkive pa transferim pushteti real dhe afrim shërbimesh nuk sjell efiçencë.
